Kwasica ketonowa (DKA): objawy, przyczyny i kiedy dzwonić po pomoc

Kwasica ketonowa, w skrócie DKA, to jedno z najpoważniejszych ostrych powikłań cukrzycy. Rozwija się czasem w ciągu kilkunastu godzin, a nieleczona prowadzi do śpiączki i zagrożenia życia. Najczęściej dotyczy osób z cukrzycą typu 1, ale zdarza się też w cukrzycy typu 2, zwłaszcza w czasie infekcji lub przy pominiętych dawkach insuliny. Ten artykuł tłumaczy krok po kroku, skąd się bierze, po czym ją rozpoznać i kiedy natychmiast szukać pomocy medycznej.

Czym jest kwasica ketonowa i dlaczego w ogóle powstaje

Organizm potrzebuje insuliny, żeby glukoza z krwi mogła wejść do komórek i posłużyć jako paliwo. Kiedy insuliny brakuje albo jest jej za mało, komórki głodują mimo wysokiego poziomu cukru we krwi. W odpowiedzi wątroba zaczyna rozkładać tłuszcze na kwasy tłuszczowe, a z nich powstają ciała ketonowe.

Niewielka ilość ketonów jest normalna, na przykład podczas głodówki. Problem zaczyna się, gdy ich stężenie rośnie gwałtownie i przekracza możliwości buforujące organizmu. Krew zakwasza się, zaburzeniu ulega gospodarka elektrolitowa, a odwodnienie postępuje razem z wysokim poziomem glukozy. To połączenie – hiperglikemia, ketony i kwasica metaboliczna – definiuje DKA.

Najczęstsze przyczyny kwasicy ketonowej

Brak lub zbyt mała dawka insuliny

To najczęstszy scenariusz w cukrzycy typu 1. Pominięcie iniekcji, uszkodzona lub przeterminowana insulina, wadliwie działający wkład w penie albo problem z kaniulą w pompie insulinowej – każda z tych sytuacji może odciąć dopływ insuliny na tyle długo, że organizm zacznie produkować ketony.

Infekcja lub inna choroba ostra

Zapalenie płuc, zakażenie dróg moczowych, grypa czy zwykła infekcja żołądkowo-jelitowa zwiększają zapotrzebowanie na insulinę, bo organizm w stresie wydziela więcej hormonów działających przeciwnie do insuliny, jak kortyzol i adrenalina. Wiele osób błędnie zmniejsza dawki insuliny podczas choroby, tłumacząc to brakiem apetytu – to jeden z głównych błędów prowadzących do DKA.

Zawał serca, udar, uraz lub zabieg chirurgiczny

Każda poważna sytuacja stresowa dla organizmu zwiększa ryzyko dekompensacji cukrzycy i rozwoju kwasicy, nawet jeśli dotychczas cukrzyca była dobrze kontrolowana.

Nowo rozpoznana cukrzyca typu 1

U części dzieci i dorosłych DKA jest pierwszym objawem, który w ogóle prowadzi do rozpoznania cukrzycy. Organizm od dłuższego czasu nie miał wystarczającej ilości insuliny, zanim ktokolwiek zauważył problem.

Inhibitory SGLT2 w cukrzycy typu 2

Leki z tej grupy, stosowane też przy niewydolności serca, mogą w rzadkich przypadkach wywołać tak zwaną euglikemiczną kwasicę ketonową, czyli DKA przy stosunkowo niewysokim poziomie glukozy. To podchwytliwa sytuacja, bo klasyczny sygnał ostrzegawczy w postaci bardzo wysokiego cukru może nie wystąpić. Jeśli przyjmujesz taki lek i źle się czujesz, warto o tym pamiętać i zgłosić to lekarzowi.

Alkohol i niektóre substancje

Nadużycie alkoholu, zwłaszcza połączone z niedojedzeniem, może zaburzać metabolizm na tyle, by sprzyjać ketozie, choć mechanizm różni się nieco od klasycznej DKA cukrzycowej.

Objawy kwasicy ketonowej – na co zwrócić uwagę

Objawy zwykle narastają stopniowo, w ciągu kilku do kilkunastu godzin, choć u dzieci i osób z pompą insulinową proces bywa szybszy. Warto znać pełny obraz, bo pojedynczy objaw łatwo zbagatelizować.

Wczesne sygnały

Na początku pojawia się silne pragnienie i suchość w ustach, częste oddawanie moczu, zmęczenie i osłabienie. Poziom glukozy we krwi zwykle jest wysoki, często powyżej 250 mg/dl, choć przy stosowaniu inhibitorów SGLT2 może być niższy.

Objawy nasilające się

Kolejno dochodzą nudności i wymioty, ból brzucha, który bywa na tyle silny, że mylony jest z zapaleniem wyrostka robaczkowego, oraz szybki, głęboki oddech – tak zwany oddech Kussmaula, będący próbą organizmu wyrównania kwasicy poprzez wydalanie dwutlenku węgla. Charakterystyczny jest też zapach acetonu z ust, przypominający zapach zgniłych jabłek albo zmywacza do paznokci.

Objawy alarmowe wymagające natychmiastowej reakcji

Splątanie, senność trudna do przezwyciężenia, dezorientacja, bardzo szybkie tętno, spadek ciśnienia krwi i utrata przytomności to sygnały, że stan chorego jest już poważny. Na tym etapie liczy się czas, a jedynym właściwym miejscem jest szpitalny oddział ratunkowy.

Jak samodzielnie sprawdzić obecność ketonów

Osoby z cukrzycą typu 1, a także część osób z typem 2 leczonych insuliną, powinny mieć w domu pasek testowy do oznaczania ketonów – moczowy albo krwi, kompatybilny z odpowiednim glukometrem. Test krwi jest dokładniejszy i pokazuje aktualne stężenie, podczas gdy test moczu odzwierciedla to, co działo się nieco wcześniej.

Warto sprawdzić poziom ketonów, gdy glukoza przekracza 250 mg/dl i towarzyszą jej objawy choroby, takie jak infekcja czy wymioty, a także zawsze wtedy, gdy czujesz się źle bez wyraźnej przyczyny, mimo że glukometr pokazuje wysoki wynik. Wynik powyżej 1,5 mmol/l we krwi to sygnał do działania zgodnie z planem otrzymanym od zespołu diabetologicznego, a powyżej 3 mmol/l to zwykle wskazanie do pilnego kontaktu z lekarzem lub zgłoszenia się na izbę przyjęć.

Zasady postępowania w dni choroby, czyli jak zmniejszyć ryzyko DKA

Dni choroby to każdy okres, w którym organizm zmaga się z infekcją, gorączką, wymiotami lub innym stresem fizjologicznym. Reguła numer jeden brzmi: nigdy nie odstawiaj całkowicie insuliny bazowej, nawet jeśli nie jesz. Zapotrzebowanie na insulinę w chorobie zwykle rośnie, a nie maleje.

Kontroluj glukozę i ketony częściej niż zwykle, najlepiej co 2-4 godziny. Pij dużo płynów niesłodzonych, żeby zapobiec odwodnieniu, a jeśli nie jesteś w stanie jeść normalnych posiłków, sięgnij po lekkostrawne źródła węglowodanów, na przykład kisiel czy rozcieńczony sok, żeby zapobiec hipoglikemii przy jednoczesnym podawaniu insuliny korekcyjnej. Skontaktuj się z lekarzem prowadzącym lub poradnią diabetologiczną, jeśli glukoza pozostaje wysoka mimo korekt, pojawiają się ketony albo wymioty utrzymują się dłużej niż kilka godzin.

Osoby korzystające z pompy insulinowej powinny mieć zawsze zapasowy pen z insuliną szybko działającą na wypadek awarii sprzętu lub podejrzenia niedrożności wkłucia. To proste zabezpieczenie potrafi zapobiec rozwojowi kwasicy w ciągu kilku godzin od problemu technicznego.

Kiedy to już stan zagrożenia życia i trzeba jechać do szpitala

Do izby przyjęć albo pod numer alarmowy 112 należy zgłosić się bez zwłoki, jeśli występuje którykolwiek z poniższych sygnałów:

Utrzymujące się wymioty, które uniemożliwiają przyjmowanie płynów i leków doustnych. Ból brzucha nasilający się, a nie ustępujący. Oddech szybki, głęboki lub z wyraźnym zapachem acetonu. Silna senność, splątanie, trudność w utrzymaniu kontaktu słownego. Poziom ketonów we krwi powyżej 3 mmol/l połączony z wysoką glukozą. Utrata przytomności lub jej groźba.

Nie czekaj, aż objawy same ustąpią, i nie próbuj korygować bardzo wysokiej glukozy wyłącznie dodatkowymi dawkami insuliny w domu, jeśli towarzyszą temu wymioty i ketony – w takiej sytuacji dochodzi już do odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych, które wymagają leczenia dożylnego w warunkach szpitalnych. Lekarze na oddziale ratunkowym podadzą płyny dożylnie, insulinę w ciągłym wlewie oraz uzupełnią potas i inne elektrolity pod stałym monitorowaniem.

Kto jest w grupie szczególnego ryzyka

Największe ryzyko dotyczy dzieci i młodzieży z cukrzycą typu 1, zwłaszcza w okresie dojrzewania, kiedy zdarza się celowe pomijanie dawek insuliny. Zagrożone są też osoby korzystające z pompy insulinowej, bo w razie awarii sprzętu zapasy insuliny w organizmie kończą się szybciej niż przy insulinie długo działającej podawanej penem.

Osoby starsze z cukrzycą typu 2, zwłaszcza mieszkające samotnie, są narażone na opóźnione rozpoznanie objawów, bo pierwsze symptomy bywają mylone ze zwykłym przeziębieniem czy odwodnieniem związanym z upałem. Pacjenci przyjmujący inhibitory SGLT2 powinni być poinformowani przez lekarza o ryzyku euglikemicznej DKA, zwłaszcza przed planowanym zabiegiem chirurgicznym czy okresem głodzenia.

Różnica między kwasicą ketonową a zespołem hiperglikemiczno-hiperosmolarnym

Warto odróżnić DKA od innego ostrego powikłania, jakim jest zespół hiperglikemiczno-hiperosmolarny, który częściej dotyczy starszych osób z cukrzycą typu 2. Tutaj poziom glukozy bywa jeszcze wyższy, często powyżej 600 mg/dl, ale ketony są nieobecne lub śladowe, a dominującym problemem jest skrajne odwodnienie i zaburzenia świadomości narastające przez kilka dni.

Oba stany są niebezpieczne i wymagają pilnej pomocy medycznej, ale leczenie różni się szczegółami, dlatego rozpoznanie stawia zawsze lekarz na podstawie badań krwi wykonanych w szpitalu.

Co zrobić już dziś, żeby zmniejszyć ryzyko

Sprawdź, czy masz w domu paski do oznaczania ketonów i czy nie są przeterminowane. Ustal razem z zespołem diabetologicznym plan postępowania na dni choroby – najlepiej spisany na kartce i trzymany w widocznym miejscu, na przykład na lodówce. Naucz domowników rozpoznawania wczesnych objawów, zwłaszcza jeśli mieszkasz z osobą starszą lub dzieckiem chorującym na cukrzycę typu 1.

Miej zawsze zapasowy sprzęt do podania insuliny – pen i wkład, nawet jeśli na co dzień korzystasz z pompy. Zapisz numer do swojej poradni diabetologicznej i numer alarmowy w telefonie, żeby w stresującej sytuacji nie tracić czasu na ich szukanie.

Kwasica ketonowa rzadko pojawia się znikąd – w większości przypadków poprzedzają ją sygnały, które można rozpoznać, zanim dojdzie do stanu zagrożenia życia. Znajomość tych objawów i gotowy plan działania na dni choroby dają realną kontrolę nad sytuacją, nawet gdy organizm mierzy się z infekcją czy awarią sprzętu. Jeśli coś budzi twoje wątpliwości, lepiej zadzwonić do lekarza lub na numer alarmowy o jeden raz za dużo niż o jeden raz za mało.

Treść ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani diabetologiem.